عوارض زيست محيطى رنگ هاى مصنوعى

افسانه بهرامى

رنگ امواج الكترومغناطيسى است كه در محدوده مرئى طيف بين طول موج هاى ۲۸۰ تا ۷۶۰ نانومتر قرار دارد و داراى دو اثر روانى و فيزيكى است. مواد رنگ زا موادى هستند كه براى رنگ كردن يك كالا به كار مى روند. مواد رنگ زا از ديرباز مورد استفاده قرار مى گرفتند تا جايى كه مى توان گفت ايرانيان قديم، مصرى ها و حتى رومى ها در اين زمينه متبحر بودند. در گذشته مواد رنگ زاى كاربردى (در اكثريت موارد) ريشه گياهى يا حيوانى داشتند. به عنوان مثال مى توان به قرمزدانه (موجود در انواع خاصى از كرم ها) و اينديگوتين (موجود در گونه خاصى از حلزون) اشاره كرد. اين رنگ هاى طبيعى از ثبات خوبى برخوردار بودند به همين دليل در الياف پروتئينى (الياف پشم و ابريشم) بسيار مورد استفاده قرار مى گرفتند تا جايى كه فرش هاى دست باف ايرانى هنوز در جهان طرفداران زيادى دارد .

اما با اين همه كاربرد رنگ هاى طبيعى خالى از مشكل نبود. به عنوان مثال تهيه اين رنگ ها حتى در مقياس هاى جزيى نياز به مواد گياهى يا حيوانى فراوانى داشت. (يك گرم ماده رنگ زاى اينديگوتين به ۹ هزار حلزون نياز داشت.) يا هزينه سنگين اين رنگ ها آنها را متعلق به قشر خاصى مى كرد. اما در سال ۱۹۶۷ اين مشكل تا حدودى حل شد و تحول جديدى در صنعت رنگ به وقوع پيوست. در اين سال دانشجويى به نام «پركين» تصادفاً رنگى مصنوعى به نام مووين ساخت كه از ويژگى هاى متعددى برخوردار بود از قبيل درخشندگى فراوان، رنگ آميزى راحت تر و قابليت تهيه و كاربرد آسان. از اين زمان به بعد رنگ ها سير تكاملى بيشترى را طى كرده و فرمول هاى شيميايى جديدترى ساخته شدند، تا جايى كه امروزه تقسيم بندى هاى مختلفى براى انواع رنگ هاى مصنوعى قائل شده اند، نظير رنگ هاى آلى و معدنى اما اين تحولات جديد كه مى خواست بشر را به يك آسودگى نزديك كند، چندان هم بدون مشكل نبودند. اين رنگ ها محيط زيست و به دنبال آن انسان را با چنان عوارض خطرناك و مهلكى روبه رو كردند كه طرفداران محيط زيست را به واكنش هايى واداشته اند. به دليل اهميت اين موضوع و از طرفى وخيم بودن اوضاع رنگ در ايران در اولين همايش بين المللى علوم و فناورى رنگ كه در تاريخ ۱۳/۱۰/۸۴ برگزار شد برخى از موضوعات پيرامون اين مسئله مطرح و راهكارهايى براى محو كردن آلودگى هاى رنگى ايجاد شده در محيط زيست ارائه شد، راهكارهايى كه هنوز در ايران كاربردى نبوده و در مرحله تحقيقات به سر مى برند. بنا بر اظهارات دكتر «خشايار بديعى» معاون پژوهشى پژوهشكده صنايع رنگ ايران و مدير اجرايى اولين همايش بين المللى رنگ استفاده از فوتوكاتاليزها راهى كاربردى براى آلودگى زدايى در پساب ها است. در اين روش با استفاده از كاتاليزورى به نام اكسيد تيتانيوم كه يك رنگدانه معدنى است براى تصفيه پساب ها استفاده مى شود. با اين شيوه حتى ته رنگ باقى مانده از تصفيه پساب ها كه به هيچ طريقى قابل برطرف كردن نبودند از بين مى روند. علاوه بر فوتوكاتاليزها استفاده از رنگ برها نيز به عنوان راهى ديگر براى آلودگى زدايى محيط زيست مطرح هستند. در اين شيوه از جاذب هاى طبيعى (جاذب هايى كه از مواد طبيعى ساخته مى شوند) نظير پوست پرتقال، سبوس، ضايعات سويا و ضايعات پوست تخم مرغ براى محو كردن آلودگى هاى حاصل از رنگ ها استفاده مى شود. البته در زمينه رنگ برى نقش برخى گياهان به عنوان رنگ بر نيز مشخص شده است. به عنوان مثال گياهى به نام آزالا كه آفت برنج در شمال است براى رنگ برى تاثير بسزايى دارد تا جايى كه اگر پساب حاصل از كارخانه ها از مسيرهاى كاشت اين گياه عبور كنند، اين گياه به عنوان جاذب اين مواد آلوده، بسيار قوى عمل مى كند. در ادامه بديعى به عوارض رنگ هاى دريايى اشاره كرد و افزود: «ثابت شده است كاربرد رنگ هاى دريايى (در اسكله ها، شناورهاى دريايى) خالى از اشكال نيست تا آنجا كه تعدادى از كشورها آن دسته از رنگ هاى دريايى را كه بر روى موجودات زنده دريا اثرات مهلك بر جا مى گذارند، از ليست رنگ هاى مجاز كشور خود خارج كرده اند. بنا بر توضيحات بديعى آنها در ايران در بعد تحقيقاتى به سر مى برند. آنها در حال بررسى اثرات زيست كش ها بر روى گونه اى از ماهى ها هستند كه در زنجيره غذايى در حد واسط قرار دارند. در واقع اين زيست كش جذب جلبك ها و موجودات دريايى شده و بعدها خود اين موجودات خوراك ماهى ها مى شوند. تريبيوتيلتين (TBT-tributyltin) نمونه اى از اين زيست كش ها است كه در برخى كشورها ممنوع شده است، به نحوى كه در اروپا به كشتى هايى كه TBT در آنها به كار رفته اجازه فعاليت نمى دهند. بنابر اظهارات معاون پژوهشى پژوهشكده صنايع رنگ ايران قرار شده است تا سال ۲۰۰۸ استفاده از TBT به طور كامل ممنوع شود. • اوضاع وخيم رنگ در ايران بحران، آينده رنگ ايران را تهديد مى كند. در رابطه با علل اين تهديد بديعى گفت: «وجود تحريم ها و نداشتن ارتباطات برون مرزى از يك طرف و عدم تعامل دانشگاه و محقق از طرف ديگر باعث شده ما با مشكلاتى نظير ورود غيرمجاز رنگ هاى ممنوعه يا افت كيفيت رنگ هاى داخلى روبه رو شويم. اگر به محققان و فعاليت هاى آنان اهميت داده شود و بودجه كافى در اختيارشان گذاشته شود، آنها مى توانند حتى در تكنولوژى روز جهان يعنى تهيه مواد اوليه رنگ به طريقه نانو قدم هاى موثرى بردارند، چرا كه ذرات در مقياس نانو خواص جديدترى از خود بروز داده و نهايتاً در رنگ و پوشش خواص جديدى از خود نشان مى دهند .محققان كشور ما از اين مهم عقب نمانده و محققان خوبى در اين زمينه داريم.» وى در پايان خاطرنشان كرد: «هم اكنون بسيارى از محموله هاى رنگ در گمرك ايران (حتى از نوع خوراكى) رنگ هاى غيرمجاز هستند كه از كشورهايى نظير چين وارد ايران مى شوند، تا جايى كه منجر به واكنش هايى در سازمان استاندارد و سازمان حفاظت محيط زيست شده و آنها اقداماتى را در اين زمينه شروع كرده اند. اميدوارم همگام با اين برنامه ها بودجه تحقيقات نيز افزايش پيدا كرده و صنعت گر ارتباط قوى ترى با بخش تحقيقات پيدا كند.»


روزنامه شرق

706 total views, 1 views today

Share

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *